Συμπτώματα, Αίτια & Πρακτικοί Τρόποι Αντιμετώπισης

Σε έναν κόσμο που λειτουργεί υπο διαρκή πίεση, η επαγγελματική εξουθένωση (burnout) έχει αναδειχθεί μία από τις συχνότερες προκλήσεις της σύγχρονης ζωής. Ξυπνάς το πρωί και η σκέψη και μόνο ότι πρέπει να πας στη δουλειά, σου προκαλεί ένα αίσθημα βάρους στο στήθος. Οι υποχρεώσεις μοιάζουν να σε πιέζουν ασφυκτικά, η ενέργειά σου εξασθενεί και ακόμη και οι πιο απλές καθημερινές εργασίες φαντάζουν βουνό. Αν αυτή η εικόνα, σου είναι οικεία τότε ίσως δεν βιώνεις απλώς μία δύσκολη εβδομάδα ή μία προσωρινή κόπωση αλλά τα πρώτα σημάδια του συνδρόμου της επαγγελματικής εξουθένωσης. Το σύνδρομο αυτό – που αναγνωρίζεται πλέον επιστημονικά – μπορεί να επηρεάσει σημαντικά την ψυχική σου υγεία, τις διαπροσωπικές σου σχέσεις αλλά και την επαγγελματική σου απόδοση

Στη σύγχρονη κοινωνία της διαρκούς παραγωγικότητας, έχουμε μάθει να πιέζουμε τον εαυτό μας στα άκρα, αγνοώντας τα σήματα κινδύνου που εκπέμπει ο οργανισμός μας. Η επαγγελματική εξουθένωση δεν εμφανίζεται ξαφνικά· χτίζεται αργά και αθόρυβα. Σε αυτό το άρθρο, θα δούμε τι ακριβώς είναι το burnout, ποια είναι τα βασικά συμπτώματα επαγγελματικής εξουθένωσης και πώς μπορείς να ανακτήσεις τον έλεγχο της καθημερινότητάς σου και να προστατεύσεις την ψυχική σου υγεία.

1. Τι είναι τo burnout και πώς διαφέρει από το απλό εργασιακό στρες;

Το 2019, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (WHO) χαρακτήρισε την επαγγελματική εξουθένωση ως «επαγγελματικό φαινόμενο» στην 11η Αναθεώρηση της Διεθνούς Ταξινόμησης Νοσημάτων (ICD-11). Δεν είναι ιατρική διάγνωση, αλλά ένα σύνδρομο που περιγράφεται ως μια κατάσταση σωματικής, συναισθηματικής και πνευματικής εξάντλησης που προκαλείται από παρατεταμένο και μη διαχειρίσιμο εργασιακό στρες.

Είναι σημαντικό να κατανοήσουμε τη διαφορά ανάμεσα στο απλό άγχος της δουλειάς και την επαγγελματική εξουθένωση. Το εργασιακό άγχος συνήθως περιλαμβάνει «υπερβολική προσπάθεια» — τρέχεις να προλάβεις προθεσμίες, νιώθεις πίεση, αλλά βαθιά μέσα σου πιστεύεις ότι αν τελειώσεις τις εκκρεμότητες, όλα θα πάνε καλά. Στην επαγγελματική εξουθένωση όμως νιώθεις ότι «δεν έχεις τίποτα άλλο να δώσεις». Χαρακτηρίζεται από ένα αίσθημα απόλυτης κενότητας, απώλειας κινήτρων και πλήρους απάθειας. Με λίγα λόγια το άγχος είναι συνυφασμένο με την αίσθηση της υπερφόρτωσης ενώ το burnout με την αίσθηση του αδειάσματος και του κενού.

2. Ποια είναι τα κυριότερα συμπτώματα της επαγγελματικής εξουθένωσης;

Η επαγγελματική εξουθένωση εκδηλώνεται σε τρία βασικά επίπεδα:

• Συναισθηματική και σωματική εξάντληση: Νιώθεις συνεχώς κουρασμένος, ακόμη και μετά από ώρες ύπνου. Το σώμα πονάει, μπορεί να εμφανίζονται συχνοί πονοκέφαλοι, γαστρεντερικά προβλήματα ή συμπτώματα έντονου άγχους όπως σφίξιμο στο στήθος.

• Αποστασιοποίηση και αρνητική στάση: Αρχίζεις να βλέπεις τη δουλειά, τους συναδέλφους ή τους πελάτες σου με αρνητισμό, εκνευρισμό ή αδιαφορία. Αποσύρεσαι συναισθηματικά για να προστατεύσεις τα ελάχιστα αποθέματα ενέργειας που σου έχουν απομείνει.

• Αίσθημα αναποτελεσματικότητας: Νιώθεις ότι δεν προσφέρεις τίποτα σημαντικό, ότι οι προσπάθειές σου πάνε χαμένες και χάνεις την εμπιστοσύνη στις ικανότητες σου, γεγονός που πλήττει άμεσα την αυτοεκτίμηση σου.

3. Ποιοι κινδυνεύουν περισσότερο από το burnout;

Αν και το burnout μπορεί να επηρεάσει οποιονδήποτε εργαζόμενο, εμφανίζεται συχνότερα σε ανθρώπους που:

• Ασκούν επαγγέλματα υψηλής συναισθηματικής φόρτισης (υγεία, εκπαίδευση, ψυχική υγεία) όπου η καθημερινή και έντονη συναισθηματική εμπλοκή με τον αποδέκτη της εργασίας τους είναι αναπόσπαστο κομμάτι του ρόλου τους.

• Δυσκολεύονται να θέσουν σαφή όρια μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής, με αποτέλεσμα να «μεταφέρουν» τη δουλειά στο σπίτι, είτε μέσω της πρακτικής ενασχόλησης είτε μέσω της νοητικής επεξεργασίας των εργασιακών θεμάτων εκτός ωραρίου

• Διαθέτουν τελειομανή χαρακτηριστικά προσωπικότητας, τείνοντας να θέτουν για τον εαυτό τους υψηλά, συχνά μη ρεαλιστικά στάνταρ, με αποτέλεσμα να βιώνουν διαρκή πίεση για επίτευξη του «άριστου».

• Βιώνουν μια χρόνια και σταθερή ασυμβατότητα μεταξύ της προσπάθειας που επενδύουν και της αναγνώρισης (είτε υλικής, είτε ηθικής/συμβολικής) που λαμβάνουν, νιώθοντας ότι η προσφορά τους δεν αποτιμάται αναλογικά.

Όταν πιέζουμε τον εαυτό μας για μεγάλο χρονικό διάστημα χωρίς ουσιαστικά ποιοτικά διαλείμματα, το νευρικό μας σύστημα καταρρέει. Σε ακραίες περιπτώσεις, η χρόνια πίεση μπορεί να οδηγήσει ακόμη και σε ξαφνικές κρίσεις πανικού, καθώς το σώμα ενεργοποιεί βίαια τον μηχανισμό άμυνας του για να μας αναγκάσει να σταματήσουμε.

4. Πρακτικά βήματα για τη διαχείριση της επαγγελματικής εξουθένωσης

Η αντιμετώπιση της επαγγελματική εξουθένωσης απαιτεί συνειδητές αλλαγές στον τρόπο που σχετίζεσαι με την εργασία σου και τον εαυτό σου:

• Μάθε να θέτεις ξεκάθαρα όρια: Όρισε συγκεκριμένες ώρες εργασίας και τήρησέ τις. Κλείσε τις ειδοποιήσεις των email σου μετά το πέρας του ωραρίου. Το «όχι» σε επιπλέον καθήκοντα είναι ένα «ναι» στην ψυχική σου υγεία.

• Επένδυσε στην αποφόρτιση: Βρες δραστηριότητες που δεν έχουν καμία σχέση με την παραγωγικότητα. Η ήπια άσκηση, η επαφή με τη φύση, η μουσική ή ένας απλός περίπατος βοηθούν το νευρικό σύστημα να ηρεμήσει.

• Μίλα για αυτό που βιώνεις: Μην απομονώνεσαι. Μοιράσου τις σκέψεις σου με τον/τη σύντροφό σου, με φίλους ή με κάποιον συνάδελφο που εμπιστεύεσαι. Η έκφραση των συναισθημάτων μειώνει το βάρος που κουβαλάς.

• Επαναξιολόγησε τις προτεραιότητες σου: Αναρωτήσου: «Τι είναι πραγματικά σημαντικό για μένα;» και «Ποιο είναι το προσωπικό κόστος που πληρώνω για αυτή την εργασιακή κατάσταση;».

5. Πώς βοηθά η ατομική Ψυχοθεραπεία;

Η ανάρρωση από το burnout δεν είναι μια γρήγορη διαδικασία, αλλά ένα ταξίδι επανασύνδεσης με τις ανάγκες σου. Μέσα από την ατομική θεραπεία ενηλίκων, δουλεύουμε μαζί, για να εντοπίσουμε τα μοτίβα συμπεριφοράς που έχουν παγιωθεί και λειτουργούν αυτόματα χωρίς να το συνειδητοποιείς. Μαζί, ως θεραπευόμενος και θεραπεύτρια, δεν θα εστιάσουμε μόνο στην ανακούφιση των επιφανειακών συμπτωμάτων, αλλά θα εμβαθύνουμε στα προσωπικά σου μοτίβα ώστε να ανακαλύψουμε τι πραγματικά τα κινητοπoιεί: στα πιθανά αίτια που οφείλονται σε μια εσωτερική ανάγκη για τελειομανία, στην τάση να αναλαμβάνεις περισσότερα βάρη από όσα σου αναλογούν, στη δυσκολία να θέσεις υγιή όρια στους γύρω σου ή κάτι άλλο; Μέσα από την εξατομικευμένη ψυχολογική υποστήριξη, θα ανακαλύψεις ξανά τις προσωπικές σου ανάγκες, θα θέσεις προτεραιότητες που ευνοούν την ψυχική σου υγεία και θα εξοπλιστείς με πρακτικά, επιστημονικά τεκμηριωμένα εργαλεία για τη διαχείριση του καθημερινού στρες.

Δηλαδή, με την ατομική ψυχοθεραπεία μαθαίνεις να αναγνωρίζεις την εσωτερική σου φωνή, να αναπτύσσεις υγιείς μηχανισμούς αντιμετώπισης του στρες και κυρίως να αναδομείς τη σχέση σου με την εργασία, θέτοντας τον εαυτό σου και την ψυχική σου ευεξία σου σε προτεραιότητα. Στο Psycholab, εργαζόμαστε για να μετατρέψουμε αυτή την εσωτερική σου φωνή, από έναν αυστηρό κριτή που απαιτεί διαρκή παραγωγικότητα σε έναν σύμμαχο που αναγνωρίζει πότε χρειάζεσαι ξεκούραση και αποφόρτιση. Μαθαίνοντας να ακούς το σώμα σου και να εφαρμόζεις αυτούς τους νέους υγιείς μηχανισμούς αντιμετώπισης, σταματάς απλώς να “αντέχεις” την πίεση και αρχίζεις να διεκδικείς μια καθημερινότητα όπου η επαγγελματική επιτυχία δεν θυσιάζει την προσωπική σου ευτυχία.Το ταξίδι της ψυχοθεραπείας σε βοηθά να θυμηθείς ότι η αξία σου ως άνθρωπος παραμένει αναλλοίωτη, ανεξάρτητα από το πόσα πράγματα κατάφερες να φέρεις εις πέρας μέσα στην ημέρα.

Συχνές Ερωτήσεις 

• Μπορεί το burnout να προκαλέσει κατάθλιψη; Ναι. Η μακρόχρονη βίωση της επαγγελματικής εξουθένωσης χωρίς ψυχοθεραπευτική παρέμβαση, η χρόνια έλλειψη κινήτρων και η συναισθηματική κενότητα μπορεί να εξελιχθούν σε κλινική κατάθλιψη. Γι’ αυτό είναι κρίσιμο να ζητήσεις βοήθεια εγκαίρως.
• Πόσος χρόνος χρειάζεται για να ξεπεράσει κανείς το burnout; Δεν υπάρχει μία μοναδική απάντηση, καθώς η φύση του ανθρώπου είναι πολυδιάστατη και ο τρόπος που βιώνει ο κάθε άνθρωπος το σύνδρομο αυτό είναι διαφορετικός. Σημαντικός παράγοντας αντιμετώπισης, είναι η έγκαιρη παρέμβαση ξεκινώντας με μικρές αλλαγές στην καθημερινότητα. Μπορεί να χρειαστούν από μερικές εβδομάδες έως αρκετοί μήνες συστηματικής προσπάθειας και θεραπείας για την πλήρη αποκατάσταση της ενέργειας.
• Αν αλλάξω δουλειά, θα λυθεί το πρόβλημα;  Όχι απαραίτητα. Καλό θα είναι η παρέμβαση να επικεντρωθεί στον τρόπο που διαχειρίζεσαι το άγχος, στην ελαχιστοποίηση της τελειομανίας ή των ανέφικτων προσδοκιών και την δημιουργία ισχυρών βάσεων για την θέσπιση ορίων προς τους άλλου. Στόχος των παραπάνω είναι η παρεμπόδιση μεταφοράς των ίδιων μοτίβων συμπεριφοράς σε νέο χώρο εργασίας. Συνεπώς η αλλαγή ξεκινά εκ των έσω.

Συμπέρασμα

Το burnout δεν είναι σημάδι αδυναμίας ή αποτυχίας. Είναι η φυσιολογική αντίδραση ενός υγιούς οργανισμού που πιέστηκε πέρα από τα όρια του για πάρα πολύ καιρό. Το σώμα σου δεν σε προδίδει όταν κουράζεται· απλώς σου υπενθυμίζει ότι είσαι άνθρωπος, όχι μηχανή. Η αναγνώριση του προβλήματος είναι το πρώτο και πιο σημαντικό βήμα για τη θεραπεία.

Αν νιώθεις ότι το εργασιακό άγχος σε έχει εξαντλήσει και δυσκολεύεσαι να βρεις ξανά τη χαρά στην καθημερινότητά σου, θυμήσου ότι δεν χρειάζεται να το περνάς μόνος σου. Στο Psycholab, είμαστε εδώ για να σε υποστηρίξουμε να επανακτήσεις τις ισορροπίες σου και να χτίσεις μια καθημερινότητα με νόημα σε ένα υγιή πλαίσιο. Κλείσε ένα ραντεβού σήμερα για να ξεκινήσουμε μαζί το θεραπευτικό σου ταξίδι.

Βιβλιογραφία

• Maslach, C., & Leiter, M. P. (2016). Understanding the burnout experience: Recent research and its implications for psychiatry. World Psychiatry, 15(2), 103-111.
• World Health Organization. (2019). Burn-out an “occupational phenomenon”: International Classification of Diseases. https://www.who.int
• Freudenberger, H. J. (1974). Staff burn-out. Journal of Social Issues, 30(1), 159-165.