Υπάρχουν απώλειες που χωρίζουν τη ζωή μας σε “πριν” και “μετά” χωρίς να το θέλουμε. Κάποιες φορές είναι εκείνο το τηλεφώνημα που φοβόμασταν πάντα. Άλλες, μια πόρτα που ανοίγει και για μια στιγμή νομίζουμε πως θα επιστρέψει το άτομο που ξέρουμε πως δεν θα ξαναδούμε. Ακόμα και μια συνήθεια της καθημερινότητας μπορεί να χάνει το νόημά της, όταν λείπει εκείνος που ήταν κομμάτι της.
Ο θάνατος ενός αγαπημένου προσώπου δεν σημαίνει μόνο πως χάνουμε τον άνθρωπο. Πολλές φορές, φεύγει μαζί του και η ρουτίνα μας, ένας ρόλος που είχαμε, η αίσθηση της ασφάλειας και όλα όσα σχεδιάζαμε για το μέλλον. Μια σχέση που είχε μοναδική θέση στη ζωή μας αφήνει πίσω της το δικό της κενό.
Το πένθος είναι η φυσική αντίδραση του νου και της καρδιάς μας όταν προσπαθούμε να προσαρμοστούμε σε αυτή τη νέα πραγματικότητα. Είναι επίπονο, συχνά δύσκολο, και δεν υπάρχει μόνο ένας σωστός τρόπος να το βιώσεις.
Τι είναι το πένθος;
Πένθος σημαίνει να αντιδράς συναισθηματικά και ψυχολογικά στην απώλεια ενός ανθρώπου που έπαιζε βασικό ρόλο στη ζωή σου. Δεν είναι μόνο η λύπη. Μπορεί να πάρει τη μορφή πολλών διαφορετικών συναισθημάτων και συμπεριφορών – από δάκρυα μέχρι αμηχανία και μούδιασμα, θυμό, ενοχές, φόβο, μοναξιά ή και νοσταλγία. Μερικές φορές είναι δύσκολο να δεχτεί κανείς ότι αυτός ο άνθρωπος δεν είναι πια εδώ.
Μπορεί να έρθουν και άλλα συμπτώματα: προβλήματα στον ύπνο, αλλαγές στην όρεξη, κούραση ή δυσκολία στη συγκέντρωση.
Όλες αυτές οι αντιδράσεις είναι μέρος αυτής της διαδικασίας. Το πένθος δεν δείχνει αδυναμία. Είναι κάτι βαθιά ανθρώπινο – μια ανάγκη να βρούμε έναν καινούργιο ρυθμό μπροστά σε μια μεγάλη απώλεια.
Γιατί το πένθος είναι διαφορετικό για κάθε άνθρωπο;
Δεν περνάνε όλοι το πένθος με τον ίδιο τρόπο. Η σχέση που είχαμε με τον άνθρωπο που χάσαμε, η ηλικία και οι συνθήκες του θανάτου, οι προηγούμενες απώλειες, ο χαρακτήρας μας, το οικογενειακό και κοινωνικό μας περιβάλλον και η υποστήριξη που υπάρχει γύρω μας αλλάζουν σημαντικά το πώς θα το ζήσουμε.
Ακόμη και αν δύο άτομα βιώσουν την ίδια απώλεια, μπορεί να αντιδράσουν εντελώς διαφορετικά. Κάποιος ίσως θέλει να μιλά συνέχεια για αυτό, άλλος βρίσκει τα λόγια δύσκολα ή δεν τα λέει καθόλου. Κάποιος μπορεί να ξαναμπεί γρήγορα στην καθημερινότητά του, ενώ ένας άλλος χρειάζεται περισσότερο χρόνο.
Κάποιος μπορεί να χρειάζεται να μιλά συνεχώς για την απώλεια, ενώ κάποιος άλλος μπορεί να δυσκολεύεται να εκφράσει με λόγια αυτό που αισθάνεται. Κάποιος μπορεί να επιστρέψει σχετικά γρήγορα στην εργασία του, ενώ κάποιος άλλος μπορεί να χρειάζεται περισσότερο χρόνο.
Δεν υπάρχει ένας «σωστός» τρόπος να πενθήσουμε.
Δεν χρειάζεται να συγκρίνουμε το πένθος μας με των άλλων
Η σύγκριση είναι ίσως από τα πιο δύσκολα πράγματα όταν πενθούμε.
“Γιατί εκείνος μοιάζει να τα καταφέρνει καλύτερα;”
“Γιατί εγώ ακόμα κλαίω;”
“Μήπως δεν πενθώ αρκετά επειδή δεν κλαίω;”
Τέτοιες σκέψεις μόνο έξτρα πίεση φέρνουν σε μια ήδη δύσκολη φάση.
Το πένθος δεν μετριέται με το πόσο συχνά κλαίμε, πότε επιστρέφουμε στην καθημερινότητά μας ή αν μιλάμε συχνά για τον άνθρωπο που λείπει.
Ποια συναισθήματα μπορεί να εμφανιστούν στο πένθος;
Το πένθος δεν αποτελείται μόνο από θλίψη.
Μπορεί να εμφανιστούν:
- βαθιά θλίψη,
- νοσταλγία,
- θυμός,
- ενοχές,
- μοναξιά,
- φόβος,
- αίσθηση κενού,
- συναισθηματικό μούδιασμα,
- δυσκολία συγκέντρωσης,
- αίσθηση ότι «δεν είναι πραγματικό»,
- ανάγκη να μιλάμε ξανά και ξανά για
- τον άνθρωπο που χάσαμε.
Μερικές φορές μπορεί να εμφανιστούν και συναισθήματα που μοιάζουν αντιφατικά.
Μπορεί να αισθανόμαστε μεγάλη θλίψη και την ίδια στιγμή να γελάσουμε με μια ανάμνηση. Μπορεί να νιώσουμε ανακούφιση μετά από μια μακρά περίοδο ασθένειας ενός αγαπημένου προσώπου και στη συνέχεια να αισθανθούμε ενοχές επειδή νιώσαμε αυτή την ανακούφιση.
Αυτό δεν σημαίνει ότι αγαπούσαμε λιγότερο τον άνθρωπο.
Η χαρά, η ανακούφιση και η θλίψη μπορούν να συνυπάρχουν.
Υπάρχουν στάδια στο τρόπο που βιώνεται το πένθος;
Πολλοί άνθρωποι έχουν ακούσει για τα πέντε στάδια του πένθους: άρνηση, θυμός, διαπραγμάτευση, κατάθλιψη και αποδοχή.
Το μοντέλο της Elisabeth Kübler-Ross έγινε ιδιαίτερα γνωστό και έχει επηρεάσει σημαντικά τον τρόπο με τον οποίο μιλάμε για την απώλεια. Ωστόσο, είναι σημαντικό να μην αντιμετωπίζεται ως μια υποχρεωτική σειρά σταδίων που κάθε άνθρωπος πρέπει να περάσει.
Η σύγχρονη βιβλιογραφία για το πένθος υπογραμμίζει ότι η διαδικασία δεν είναι γραμμική και ότι οι άνθρωποι μπορούν να βιώνουν διαφορετικά συναισθήματα σε διαφορετικές χρονικές στιγμές.
Μπορεί κάποιος να αισθάνεται ότι έχει αρχίσει να προσαρμόζεται και, μια εβδομάδα αργότερα, μια επέτειος, μια φωτογραφία ή ένα τραγούδι να προκαλέσει ξανά έντονη θλίψη.
Αυτό δεν σημαίνει ότι «γύρισε πίσω».
Σημαίνει ότι το πένθος μπορεί να έχει διακυμάνσεις.
Ένας συχνός μύθος: «Πρέπει να το ξεπεράσω»
Το πένθος συχνά περιγράφεται σαν κάτι που πρέπει κάποια στιγμή να «ξεπεράσουμε».
Ίσως όμως μια πιο χρήσιμη εικόνα είναι ότι μαθαίνουμε να ζούμε με την απώλεια.
Ο άνθρωπος που χάσαμε εξακολουθεί να αποτελεί μέρος της προσωπικής μας ιστορίας. Αυτό που αλλάζει είναι ο τρόπος με τον οποίο υπάρχει στη ζωή μας.
Η ανάμνηση μένει, και σιγά σιγά γεννιέται χώρος για καινούργιες εμπειρίες, ανθρώπους, και στιγμές χαράς.
Πώς μπορούμε να διαχειριστούμε το πένθος;
Δεν υπάρχει μια συγκεκριμένη συνταγή για τη διαχείριση της απώλειας. Υπάρχουν όμως ορισμένα πράγματα που μπορούν να λειτουργήσουν υποστηρικτικά.Δηλαδή να επιτρέψουμε τον εαυτό μας να πενθήσει, να αποφεύγουμε την απομόνωση, να διαητρούμε τις καθημερινές συνήθειες, να κρατήσουμε ζωντανές τις αναμνήσεις με το δικό μας τρόπο και ν δώσουμε χρόνο στον εαυτό μας να το διαχειριστεί.
- Να επιτρέψουμε στον εαυτό μας να πενθήσει
Δεν χρειάζεται να προσπαθούμε να είμαστε συνεχώς δυνατοί.
Το να αναγνωρίζουμε ότι πονάμε και να επιτρέπουμε στον εαυτό μας να εκφράσει τα συναισθήματά του μπορεί να αποτελέσει σημαντικό μέρος της προσαρμογής στην απώλεια.
Δεν υπάρχει λόγος για ντροπή αν κλάψουμε, θυμώσουμε ή νιώσουμε νοσταλγία.
- Να μην απομονωθούμε
Η παρουσία ανθρώπων που απλώς θα μας ακούσουν, χωρίς έτοιμες λύσεις, μπορεί πραγματικά να βοηθήσει.
Δε χρειαζόμαστε πάντα να μας πουν “πρέπει να είσαι δυνατός”.
Μερικές φορές, αυτό που αρκεί είναι κάποιος να πει: “Καταλαβαίνω ότι σου λείπει.”
«Καταλαβαίνω ότι σου λείπει.»
- Να διατηρούμε μια βασική καθημερινότητα
Όταν πενθούμε, ακόμη και οι πιο απλές καθημερινές δραστηριότητες μπορεί να φαίνονται δύσκολες.
Ο ύπνος, το φαγητό, η προσωπική φροντίδα, η εργασία, η κίνηση και η επαφή με άλλους ανθρώπους μπορούν όμως να λειτουργήσουν ως σταθερά σημεία μέσα σε μια περίοδο που μοιάζει χαοτική.
Δεν χρειάζεται να κάνουμε τα πάντα.
Μερικές φορές αρκεί να φροντίζουμε τα απολύτως βασικά.
- Να κρατήσουμε ζωντανές τις αναμνήσεις με τον δικό μας τρόπο
Για κάποιους ανθρώπους βοηθά να κοιτούν φωτογραφίες, να επισκέπτονται ένα αγαπημένο μέρος, να κρατούν ένα αντικείμενο ή να μιλούν για τον άνθρωπο που έφυγε.
Για άλλους μπορεί να βοηθά ένα προσωπικό τελετουργικό μνήμης.
Δεν υπάρχει ένας μοναδικός και σωστός τρόπος.
Η σύνδεση με έναν άνθρωπο μπορεί να αλλάξει μορφή και να συνεχίσει να υπάρχει με ένα διαφορετικό τρόπο χωρίς να χρειάζεται να διαγραφεί.
- Να δώσουμε χρόνο στον εαυτό μας
Δεν χρειάζεται να υπάρχει η απαίτηση να «επιστρέψουμε όπως πριν».
Η ζωή μετά από μια σημαντική απώλεια μπορεί να χρειάζεται χρόνο για να οργανωθεί ξανά.
Κάποιες ημέρες μπορεί να είναι καλύτερες και άλλες πολύ δύσκολες.
Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι δεν προχωράμε.
Πότε μπορεί να χρειάζεται ψυχολογική υποστήριξη;
Το πένθος είναι μια φυσιολογική ανθρώπινη αντίδραση στην απώλεια και δεν αποτελεί από μόνο του ψυχική διαταραχή.
Υπάρχουν όμως περιπτώσεις στις οποίες η δυσκολία γίνεται ιδιαίτερα έντονη ή παραμένει επίμονη και επηρεάζει σημαντικά την καθημερινή ζωή.
Μπορεί να υπάρχει μεγάλη δυσκολία στην επιστροφή στις καθημερινές δραστηριότητες, έντονη απομόνωση, επίμονη αίσθηση ότι η ζωή δεν έχει νόημα ή μεγάλη δυσκολία να προσαρμοστεί κανείς στην πραγματικότητα της απώλειας.
Σε τέτοιες περιπτώσεις μπορεί να είναι χρήσιμη η αξιολόγηση από έναν επαγγελματία ψυχικής υγείας.
Η Παρατεταμένη Διαταραχή Πένθους (Prolonged Grief Disorder) αποτελεί πλέον αναγνωρισμένη διάγνωση στο DSM-5-TR. Η διάγνωση δεν βασίζεται απλώς στο ότι κάποιος πενθεί για μεγάλο χρονικό διάστημα, αλλά στην επίμονη και σημαντική δυσφορία και δυσλειτουργία που σχετίζεται με την απώλεια και αξιολογείται μέσα στο συνολικό πλαίσιο της ζωής του ανθρώπου.
Επομένως, δεν υπάρχει ένας συγκεκριμένος κανόνας που να υποστηρίζει ότι αν το πένθος συνεχίζει για μεγάλο χρονικό διάστημα ότι αυτό αποτελεί ένδειξη διαταραχής
Η ψυχολογική υποστήριξη μπορεί, επίσης, να είναι χρήσιμη πολύ νωρίτερα, όταν απλά κάποιος αισθάνεται ότι δεν μπορεί να διαχειριστεί μόνος του όσα βιώνει και αισθάνεται την ανάγκη για βοήθεια.
Συχνές ερωτήσεις για το πένθος
- Πόσο διαρκεί το πένθος;
Δεν υπάρχει συγκεκριμένη διάρκεια που να ισχύει για όλους. Το πένθος μπορεί να αλλάζει ένταση και μορφή με τον χρόνο και να επηρεάζεται από τη σχέση με τον άνθρωπο που χάθηκε, τις συνθήκες της απώλειας και το προσωπικό και κοινωνικό πλαίσιο.
- Είναι φυσιολογικό να νιώθω καλά κάποιες ημέρες;
Ναι.
Το να γελάσουμε, να διασκεδάσουμε ή να αισθανθούμε μια στιγμή χαράς δεν σημαίνει ότι ξεχάσαμε τον άνθρωπο που χάσαμε.
Η χαρά και η θλίψη μπορούν να συνυπάρχουν στο πένθος.
- Γιατί αισθάνομαι ενοχές μετά τον θάνατο;
Οι ενοχές είναι συχνές στο πένθος και μπορεί να σχετίζονται με πράγματα που κάναμε ή δεν κάναμε, με λόγια που ειπώθηκαν ή δεν ειπώθηκαν ή με την επιθυμία μας να είχαμε μπορέσει να κάνουμε περισσότερα ή να είχαμε τη δυνατότητα να αλλάξουμε κάτι.
- Πρέπει να σταματήσω να μιλάω για τον άνθρωπο που έχασα;
Όχι. Για πολλούς ανθρώπους, η συζήτηση, η ανάμνηση και η διατήρηση συμβολικών δεσμών με το αγαπημένο πρόσωπο αποτελούν σημαντικό μέρος της προσαρμογής στην απώλεια.
Η ψυχολογική υποστήριξη μπορεί να είναι χρήσιμη όταν αισθανόμαστε ότι δυσκολευόμαστε να διαχειριστούμε την απώλεια, όταν η καθημερινή λειτουργικότητα επηρεάζεται σημαντικά ή όταν χρειαζόμαστε έναν ασφαλή χώρο για να επεξεργαστούμε όσα αισθανόμαστε.
Συμπέρασμα
Το πένθος δεν είναι κάτι που χρειάζεται να «ξεπεράσουμε» με την έννοια ότι κάποια στιγμή θα πάψουμε να αγαπάμε ή να θυμόμαστε τον άνθρωπο που χάσαμε.
Είναι μια διαδικασία προσαρμογής σε μια πραγματικότητα που δεν επιλέξαμε.
Με τον χρόνο, ο πόνος μπορεί να αλλάξει μορφή. Η απουσία μπορεί να παραμένει, αλλά η ζωή μπορεί σταδιακά να αποκτήσει ξανά χώρο για σχέσεις, ενδιαφέροντα, χαρά και νέες εμπειρίες.
Το να συνεχίζουμε τη ζωή μας δεν σημαίνει ότι αφήνουμε πίσω μας τον άνθρωπο που χάσαμε.
Προχωράμε δεν σημαίνει ότι ξεχνάμε.
Σημαίνει ότι μαθαίνουμε να κουβαλάμε την απώλεια με έναν τρόπο που μας επιτρέπει, σταδιακά, να συνεχίσουμε να ζούμε.
Ψυχολογική υποστήριξη για το πένθος στο Psycholab
Το πένθος δεν είναι μια διαδρομή που χρειάζεται να διανύσετε μόνοι σας. Η επεξεργασία της απώλειας απαιτεί έναν ασφαλή, υποστηρικτικό χώρο όπου μπορείτε να εκφράσετε τα συναισθήματα σας χωρίς φόβο και κριτική.
Το Psycholab, προσφέρει εξειδικευμένη ψυχολογική υποστήριξη και ψυχοθεραπεία δια ζώσης στη Θεσσαλονίκη και online για τη διαχείριση του πένθους και της απώλειας. Μαζί μπορούμε να επεξεργαστούμε τα στάδια της διαδρομής σας, βοηθώντας σας να βρείτε ξανά τις ισορροπίες σας και να ενσωματώσετε την απώλεια στη ζωή σας με έναν πιο ήπιο και λειτουργικό τρόπο.
Βιβλιογραφία
American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). American Psychiatric Association Publishing.
Bonanno, G. A. (2004). Loss, trauma, and human resilience: Have we underestimated the human capacity to thrive after extremely aversive events? American Psychologist, 59(1), 20–28. https://doi.org/10.1037/0003-066X.59.1.20
Kübler-Ross, E., & Kessler, D. (2005). On grief and grieving: Finding the meaning of grief through the five stages of loss. Scribner.
Stroebe, M., Schut, H., & Boerner, K. (2017). Cautioning health-care professionals: Bereaved persons are misguided through the stages of grief. Omega, 74(4), 455–473. https://doi.org/10.1177/0030222817691870
Worden, J. W. (2018). Grief counseling and grief therapy: A handbook for the mental health practitioner (5th ed.). Springer Publishing Company.
